22 / 06 / 18

Biologia rodziny pszczelej cz. 1

Rozwój owadów od jaja do stadium imago może przebiegać z przeobrażeniem zupełnym lub niezupełnym. Podczas przeobrażenia zupełnego postać imago poprzedza stadium poczwarki, natomiast w przypadku metamorfozy niezupełnej stadium to nie występuje. Pszczoła miodna jest gatunkiem owada należącego do rodziny pszczołowatych, która przechodzi rozwój z przeobrażeniem zupełnym. Wszystkie stadia rozwojowe – od jaja do poczwarki nazywa się „czerwiem”. W rozwoju osobniczym pszczół wyróżnia się 5 stadiów rozwojowych: jajo, larwę (larwę zwiniętą (= żerującą), larwę wyprostowaną (= przędzącą)), przedpoczwarkę, poczwarkę oraz imago (osobnika dorosłego).

Owady te tworzą skomplikowane społeczności, składające się nawet z 80 tysięcy osobników. Wśród nich wyróżnia się matkę pszczelą, robotnice oraz trutnie. Robotnice oraz matki rozwijają się z jaj zapłodnionych i są osobnikami diploidalnymi. Trutnie powstają głównie z jaj niezapłodnionych, są więc haploidalne. Część badań wskazuje, że mogą one rozwijać się również z jaj zapłodnionych, jednak diploidalne trutnie są zabijane przez robotnice w krótkim czasie po wykluciu z jaj.

Rój pszczół miodnych gniazduje w miejscach, które zapewnią ochronę przed działaniem warunków atmosferycznych oraz atakiem drapieżników, np. w dziuplach. W gospodarce pasiecznej stosuje się ule. Odpowiednie miejsce pszczoły zaczynają wypełniać plastrami, które wiszą pionowo i są przymocowane do górnej części gniazda. Można wyróżnić trzy rodzaje komórek budowanych przez robotnice: komórki pszczele, trutowe oraz mateczniki. Komórki pszczele są sześciokątne, mają średnicę od 5,2 do 5,7 mm i głębokość od 10 do 13 mm. Służą one do wychowywania larw pszczół robotnic oraz magazynowania miodu i pierzgi, powstaje ich w gnieździe najwięcej. Komórki trutowe są okrągłe, ich średnica wynosi od 6,6 do 7,6 mm, natomiast głębokość 14 – 15 mm. Rozwijają się w nich trutnie, a w czasie wolnym od czerwia magazynowany jest miód. Mateczniki to specjalne komórki do wychowu matek, ich średnica wynosi 9 mm, a głębokość od 20 do 25 mm. Budowane są na plastrach okresowo. Po wygryzieniu się matki pusty matecznik zgryzany jest przez robotnice. Matka, w przeciwieństwie do pozostałych kast, ułożona jest w komórce głową w dół – zmniejsza to nacisk na narządy rozrodcze. Plastry pszczele stanowią miejsce życia, magazynowania i rozwoju kolejnych generacji dla całej społeczności.

Pszczoły magazynują pokarm w postaci miodu (który produkują z nektaru lub spadzi) oraz pyłku kwiatowego przechowanego w formie pierzgi. Zapasy te mają szczególne znaczenie w przetrwaniu rodziny podczas okresów bezpożytkowych, zwłaszcza zimą. W ich gromadzeniu biorą udział jedynie robotnice, które stanowią najbardziej liczną grupę w społeczności Do ich zadań należą również wszystkie prace w gnieździe (dbanie o higienę, utrzymanie odpowiedniego mikroklimatu w ulu), za wyjątkiem rozmnażania. Rozwój robotnicy od złożenia jaja do powstania osobnika dorosłego trwa 21 dni. W tym czasie jest ona karmiona przez inne robotnice, początkowo mleczkiem pszczelim, a następnie papką miodowo-pyłkową. Po wygryzieniu z komórki jej życie dzieli się na dwa okresy: pszczoła ulowa (od 1 do 21 dnia życia) oraz pszczoła lotna (funkcję tę pełni do końca życia). W zależności od wieku robotnica wykonuje nastepujące prace: czyszczenie komórek w plastrze (1-2 dzień życia), karmicielka starszych larw (3-6 dzień życia), karmicielka larw młodszych – z nich rekrutowana jest świta matki (6-12 dzień życia), część robotnic w wieku 12-18 dni pełni funkcję tzw. woszczarek, jeżeli wystąpi konieczność budowania plastrów. Spośród pszczół w wieku 18-21 dni, część pełni rolę strażniczek. Pozostałe robotnice w tym wieku zajmują się produkcją miodu i magazynowaniem pyłku. Pszczoły, które skończą 21 dni stają się zbieraczkami i funkcję tę pełnią do końca życia. Robotnice w okresie kwitnienia roślin żyją około 35 do 40 dni, natomiast w okresie zimowli kilka miesięcy. Występują w rodzinie pszczelej przez cały rok.

Drugą co do liczebności grupę w rodzinie pszczelej stanowią trutnie. Rozwój trutni trwa 24 dni. Ich główną rolą jest unasiennienie młodej matki w trakcie lodu godowego. Plemniki ostatecznie powstają w stadium poczwarki. Trutnie nie wykonują aktywnie żadnych prac w gnieździe, ponieważ nie posiadają gruczołów woskowych, ani koszyczków pyłkowych, a ich aparat gębowy nie jest przystosowany do pobierania nektaru z kwiatów. Posiadają też niewielkie wole miodne. Są bardzo dobrze przystosowane zarówno morfologicznie jak i anatomicznie do unasienniania matek. Posiadają najdłuższe skrzydła, duże oczy złożone oraz trzynastoczłonowe czułki, co ułatwia im poszukiwanie młodych matek. które wyleciały w lot godowy. W gnieździe pszczelim występują okresowo (od kwietnia do końca sierpnia), po tym czasie są likwidowane przez robotnice. Mogą żyć około 50 dni. Ich liczebność w rodzinie zależy przede wszystkim od liczby komórek trutowych, wieku matki (młoda matka składa mniejszą liczbę jaj, z których rozwijają się trutnie od starej matki) oraz siły rodziny. Rodzina w dobrej kondycji i dobrze prosperująca posiada dużą liczbę trutni. Rodziny słabe mają ich ograniczoną liczbę lub są ich pozbawione.

Ostatnią kastę płciową rodziny pszczelej stanowi matka pszczela, której rozwój od jaja do stadium imago trwa 16 dni. Jej głównym zadaniem jest składanie jaj, zarówno zapłodnionych jak i niezapłodnionych. Aby było to możliwe młoda matka wylatuje raz w życiu w lot godowy, podczas którego kopuluje z kilkunastoma trutniami. Gromadzi nasienie w zbiorniczku nasiennym na całe życie. Matka produkuje feromon, zwany substancją mateczną która scala całą społeczność pszczół oraz ogranicza rozrost narządów płciowych u robotnic. Może składać około 2000 tysięcy jaj na dobę. Żyje maksymalnie 5 lat.
Wszystkie wymienione kasty płciowe w prawidłowo funkcjonującej rodzinie pszczelej pozostają pod wpływem wzajemnych oddziaływań. Zachowania takie pozwalają na przetrwanie tego gatunku w okresach bezpożytkowych

Agnieszka Murawska
Inż. Agnieszka Murawska, studentka zootechniki na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu. Członek Studenckiego Koła Naukowego Pszczelarzy „Apis”. Interesuje się biologią oraz funkcjonowaniem dziko żyjących owadów zapylających.

Inne posty

4 / 04 / 2018

Najważniejsze jest miejsce (Pierwszy sezon pszczelarza cz.2)

Autor: Mariusz Szyma

Zanim przyszły pszczelarz zdecyduje się otworzyć pasiekę i zająć się własnymi pszczołami, musi rozeznać możliwości dotyczące

3 / 04 / 2018

Prawa i obowiązki pszczelarzy w Polsce

Autor: Mariusz Szyma

Pszczelarstwo nie jest regulowane znaczną ilością przepisów, istnieją jednak pewne przepisy odnoszące się do niego, np.

19 / 02 / 2018

Wszystko zaczyna się od pomysłu (Pierwszy sezon pszczelarza cz.1)

Autor: Mariusz Szyma

Wszystko zaczyna się od pomysłu. Minął już czas, gdy pszczelarstwo kojarzyło się wyłącznie z emerytami i